Veel mensen met lipoedeem worstelen met hun voeding. Dat is ook logisch, want met voeding denk je wat grip te krijgen op je aandoening. Het is zoals bij elk mens belangrijk om jezelf goed te voeden. Op deze pagina geven we wat extra informatie die van toepassing is als je lipoedeem hebt.

Lipoedeem is een chronische aandoening waar nog geen pasklare oplossing voor is. De aandoening wordt wel verergerd door slechte leefstijl en overgewicht.

Veel mensen verwarren lipoedeem met overgewicht. Niet alle mensen met lipoedeem hebben overgewicht, en niet alle mensen met overgewicht hebben lipoedeem. De overgrote meerderheid van vrouwen met lipoedeem kampt met overgewicht. Maatregelen om het gewicht te verlagen hebben vooral invloed op de obesitas component, maar veel minder op de ongelijke vetverdeling van het lipoedeem. Aangezien lipoedeem ook zonder obesitas component tot een verhoogde BMI leidt, wordt bij veel patiënten soms ten onrechte een relatie gelegd met een overmatige calorie-intake en obesitas.

Bij lipoedeem zijn er echter een aantal verschijnselen die een negatieve spiraal kunnen bewerkstelligen waardoor er gemakkelijker overgewicht ontstaat.

Onder andere vermoeidheid en klachten aan het houdings- en bewegingsapparaat kunnen er voor zorgen  dat patiënten minder beweeglijk worden. Het wordt lastiger om trap te lopen en uit de stoel te komen. Dit heeft invloed op de hoeveelheid energie die men verbruikt, waardoor de kans op overgewicht groter wordt. De sociale druk die lipoedeem met zich mee brengt kan maken dat patiënten hun onrust gaan weg-eten met grotere kans op overgewicht als gevolg.

CALORISCHE  BALANS

Met de calorische balans bedoelen we de balans tussen de hoeveelheid calorieën die iemand eet, en de hoeveelheid calorieën die iemand verbruikt. Deze laatste wordt voor een groot deel bepaald door de ruststofwisseling.

De ruststofwisseling is die hoeveelheid energie die het lichaam nodig heeft om het lichaam in stand te houden en basale energie vragende processen te laten verlopen. Hier valt bijvoorbeeld te denken aan de constante hersenactiviteit, het hart wat constant blijft slaan, de nieren die hun werk blijven doen.
De hoeveelheid vetvrije massa (met name spiermassa) heeft veel invloed op de ruststofwisseling. Wanneer de vetvrije massa groot is, zal de ruststofwisseling ook groot zijn. Om deze reden hebben mannen doorgaans een hogere ruststofwisseling dan vrouwen. Jonge mensen zullen ook een hogere ruststofwisseling hebben dan ouderen. Sportieve mensen hebben een hogere ruststofwisseling dan inactieve mensen. Om overgewicht te voorkomen is het voor lipoedeem patiënten erg belangrijk om actief te zijn en te blijven.

Bovenop de ruststofwisseling wordt energieverbruik bepaald door de activiteiten. Hoe meer u beweegt, hoe hoger het energieverbruik. Hier kunt u dus mee spelen. Om in balans te blijven kunt u door meer te bewegen iets meer eten, en als u af wilt vallen kunt u hetzelfde blijven eten maar meer bewegen of uw voeding aanpassen én meer bewegen.

Om overgewicht te voorkomen of te behandelen is de Nederlandse Norm voor Gezond Bewegen 60 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per dag. Daarbij is voor de Fitnorm drie maal per week tenminste 20 minuten intensieve lichaamsbeweging nodig (door bijvoorbeeld te sporten). Wanneer er sprake is van overgewicht is het advies om minimaal 150-200 minuten matig tot zwaar intensieve aerobe lichaamsbeweging per week te verrichten, twee maal per week krachttraining en het verminderen van zitten. Verdeel de lichaamsbeweging over meerdere dagen in de week, bestaande uit minimaal 30-60 minuten beweging.

Hoe weet u nu hoeveel calorieën u nodig heeft? Dat is niet zo eenvoudig vast te stellen. Een manier om u caloriebehoefte zelf te meten is om het verloop van uw lichaamsgewicht naast uw voeding en activiteiten te leggen. In bijvoorbeeld www.eetmeter.voedingscentrum.nl  kunt u uw voedingsinname berekenen en de activiteiten bijhouden. Wanneer uw lichaamsgewicht afgelopen tijd is toegenomen, blijkt dat de balans positief is en u uw verbruik uit activiteiten zou moeten verhogen of uw inname uit voeding verlagen. Indien uw lichaamsgewicht daalt blijkt dat u meer verbruikt dan u inneemt.

KWALITEIT VAN DE VOEDING

Hier is echter niet alles mee gezegd. De kwaliteit van uw voeding is mede bepalend voor uw gewicht. Iemand met een inname van bijvoorbeeld 1200 calorieën kan toch moeite hebben met afvallen als de voeding onvolwaardig is. Daarnaast is er ook een relatie tussen de kwaliteit van de voeding en de klachten die voorkomen bij lipoedeem. Een voeding die vooral bestaat uit echt, onbewerkt eten met weinig toegevoegde suikers en witmeelproducten kan tot vermindering van de klachten zoals pijn en vermoeidheid leiden.

De leidraad voor een volwaardige voeding is de Schijf van Vijf. Deze laat in vijf vakken een optimale combinatie zien van productgroepen die een gunstig effect hebben op de gezondheid en die gezamenlijk voorzien in de voedingsstoffenbehoefte. Voedingsmiddelen die (te veel) voedingsstoffen met een mogelijk ongunstig effect  op de gezondheid bevatten, namelijk zout, suiker, transvet of verzadigd vet, of te weinig vezel, horen  niet in de Schijf van Vijf.

Het Voedingscentrum adviseert zoveel mogelijk onbewerkte voedingsmiddelen te eten en de bewerkte voedingsmiddelen te vermijden. Dit heeft te maken met de goede samenstelling van vitamines, mineralen en vezels van onbewerkt eten, en de aanwezigheid van zout, suiker en vet in bewerkt eten.

Voor de behandeling van lipoedeem is het ten eerste belangrijk om overgewicht te voorkomen en te behandelen, maar er zijn meer adviezen:

1. Vermijd snelle suikers uit bewerkt eten zoals koek, vruchtensap, frisdrank, snoep, chocolademelk, vruchtenyoghurt, vla etc. Kijk goed op de ingrediëntenlijst op de verpakking of er suiker in het product zit.
2. Eet zoveel mogelijk de volkorengranen, groente, peulvruchten en zaden; eet ook fruit, knollen en noten.
3. Beperk de hoeveelheid vlees en dierlijke voedingsmiddelen maar neem wel vis en een redelijke hoeveelheid zuivel.
   

VERDELING OVER DE DAG

Het is verstandig om de voeding regelmatig over de dag te verdelen, om ‘snaaien’ in de avond te voorkomen. Zorg voor een goed ontbijt, een goede lunch en avondmaaltijd. Een tussendoortje hoeft niet nodig te zijn, maar als u echt trek heeft kun je een voedzame snack nemen zoals fruit, een handje noten, een schaaltje yoghurt of rauwkost. Beperk eten wanneer het lichaam inactief is bijvoorbeeld ’s avonds voor de TV.

DIËTEN

Het lijkt verleidelijk om een crashdieet te gaan volgen, echter het effect hiervan is meestal maar tijdelijk. Het ketogeen dieet of koolhydraatarm eten is populair en lijkt een goed effect te sorteren bij overgewicht. De diëtist kan voor u een goed koolhydraatbeperkt of koolhydraatarm dieet samenstellen. Wilt u zich hier eerst in verdiepen, dan zijn de boeken ‘Grip op koolhydraten’ van Yvonne Lemmers of ‘Gezond Slank met de Foodsisters’ van Janneke en Amande Koeman aan te bevelen. Bedenk wel dat een dieet altijd iets tijdelijks suggereert. Maak daarom altijd een lange termijn stappenplan om terugval te voorkomen

Gezonde voeding, bestaande uit écht eten, met zo weinig mogelijk bewerkte voedingsmiddelen, staat bij de behandeling altijd voorop. De Puurgezond piramide is een mooi model waarbij je kunt zien waaruit je voeding in ieder geval zou moeten bestaan.

Pijn en inflammatie

Er zijn aanwijzingen dat er bij lipoedeem in combinatie met overgewicht of obesitas, sprake is van lagegraads ontstekingen (chronische inflammatie). Hierbij is er een wisselwerking tussen de vetcellen, de ontstekingssignalen en de pijn.

Dat betekent dat meer vetcellen ook meer pijn kunnen veroorzaken.

De klachten die bij lipoedeem horen, zoals pijnlijke en zware benen, hebben gevolgen voor de mate waarin je kunt bewegen.

Om de inflammatie te beperken, is het belangrijk om voldoende anti-inflammatoire voedingsmiddelen te eten, bewerkt eten zoveel mogelijk te vermijden, en voldoende te bewegen.

Wat bedoelen we nu met anti-inflammatoir eten?

1. Eet veel groente, en eet kleur. Het valt niet mee om de aanbevolen hoeveelheid groente bij de warme maaltijd te eten, verdeel de groente daarom over de dag bijvoorbeeld bij de lunch als salade of soep. Snackgroente zoals tomaatjes, paprika en komkommer kan ook altijd tussendoor.
2. Probeer het aantal eetmomenten te beperken. Lang dachten we dat zes maaltijden per dag het beste was, maar sinds we meer weten over de koolhydraatstofwisseling is het advies om tussendoor zo weinig mogelijk (met name koolhydraten) te eten. Kies voor drie voedzame maaltijden waar je even mee toe kunt.
3. Maak gebruik van de gezonde vetten uit vette vis, noten (dus ook pindakaas), olijf-, koolzaad-, walnoot- of lijnzaadolie en avocado.
4. Maak gebruik van probiotica voor een gezonde darmwerking. Probiotica zitten van nature in gefermenteerde groente (bijvoorbeeld zuurkool), kefir en yoghurt, rauwmelkse kaas zoals: brie, roquefort en gorgonzola en zuurdesembrood. Volkorengranen en fruit ondersteunen hierbij.
5. Eet voldoende fruit, vooral ook gekleurd fruit zoals bessen, frambozen, kersen en bramen.
6. Gebruik bij de bereiding van de maaltijden regelmatig kurkuma en gember
7. Eet minder vlees, vooral rood vlees en bewerkt vlees.
8. Bewerkte koolhydraten uit suiker, bloem en witmeel worden afgeraden, en daarnaast is het verstandig in totaal niet teveel koolhydraten te eten. Omdat je voeding wel compleet moet blijven qua voedingsstoffen, is het verstandig om samen met de diëtist een plan te maken dat bij jou past.

Een gezonde relatie met eten

In de praktijk merken wij dat vrouwen met lipoedeem een moeizame relatie met eten hebben. Als je je hele leven op je eten moet letten en alsnog aankomt, kan dit natuurlijk erg frustreren. Eetstoornissen komen vaak voor bij vrouwen met lipoedeem, al hebben we daar nog geen exacte getallen over. Door te leren voelen wat eten met je lichaam doet, en te leren luisteren naar de signalen van je lichaam, kun je je eigen voedingsexpert worden. Er zijn in Nederland diëtisten die gespecialiseerd zijn in emotie-eten en intuïtief eten. Zo krijg je weer een gezonde relatie met eten.

Naast de caloriebalans, anti-inflammatoire voeding en een gezonde relatie met eten, is het belangrijk om alert te zijn op ondervoeding. Zelfs met overgewicht kun je ondervoed zijn! Dat kan komen door jarenlang te weinig te eten waardoor de spiermassa is afgenomen en je inlevert in kracht en conditie.. Dan is het zaak om te zorgen voor voldoende bouwstoffen, vitamines en mineralen plus bewegen, om weer in goede voedingstoestand te komen. Daarmee zal de fitheid ook weer toenemen en kom je in een opwaartse spiraal.

Wat nu als je toch overgewicht of obesitas hebt?

Het ontstaan van overgewicht en obesitas is zeer ingewikkeld, en het is echt niet zo dat ieder pondje door het mondje gaat. Misschien word je wel boos of gefrustreerd als je arts of zorgverlener weer over je gewicht begint. Hormonen, honger en verzadiging, de omgeving, slaap, stress, pijn, medicatie, je lijnverleden…. dit zijn allemaal factoren die te maken hebben met het toenemen van gewicht. Het is belangrijk om samen goed in kaart te brengen wat jouw verhaal is. Als je bijvoorbeeld jarenlang hebt gelijnd en telkens aangekomen (het jojo-effect), heeft het geen zin om dit te blijven doen. Naast een goed voedings- en beweegplan, waarbij je goed naar je lichaam luistert, zijn er tegenwoordig meer mogelijkheden. Bijvoorbeeld medicatie (Saxenda, Ozempic) of een maagoperatie (metabole chirurgie). Als je hier mee te maken krijgt, is het ook belangrijk om samen met je diëtist je voeding te bewaken. Het is namelijk gemakkelijk om te weinig voeding binnen te krijgen. Dan val je wel af, maar voel je je alsnog niet beter.

Daarbij komt dat als je fors afvalt, de benen in verhouding toch zwaarder zullen blijven. De lipoedeem verdwijnt niet. Echter de klachten ten gevolge van lipoedeem worden wél minder.

Uiteindelijk is het het doel om te zorgen dat je mét je chronische aandoening, een zo fijn mogelijk leven hebt. Door bovenstaande factoren goed in beeld te hebben, kun je je werkelijke hulpvraag gaan formuleren. Is dat minder pijn? Makkelijker bewegen? Meer energie? Mee kunnen doen met sport? Makkelijker je huishouding of werk kunnen doen? Daar ga jij over. De diëtist ondersteunt je bij het halen van jouw doel door je kennis en inzicht te geven in de rol van voeding hierbij.